HISTORIA

Informacje o artykule

  • Wyświetleń: 1656
  • Autor: Darek Tanski
  • Data: 10-01-2009

Fort I w Różanie

 

Ufortyfikowane przedmoście Różan jest jednym z nielicznych zespołów fortyfikacyjnych nad środkową Narwią, które do wybuchu I wojny światowej zostało zrealizowane do końca tak, jak przewidywały to zamierzenia inżynierów wojskowych carskiej armii projektujących te fortyfikacje.

Do czasów obecnych, ze wszystkich obiektów fortecznych przedmościa najlepiej zachowany jest Fort I. Znajduje się w północnej części miasta. Jego budowę rozpoczęto w 1904 roku, a zakończono w 1908.

Pierwotnie Forty leżały na zewnątrz miasta; były od niego oddalone o około 1 km. Każdy miał powierzchnię około 3 hektarów. Ponieważ fortyfikacje były planowane jako Forty ufortyfikowanego przedmościa, zaprojektowano je tak, by minimalnym kosztem udało się wznieść obiekty pełnowartościowe z punktu widzenia ewentualnej ich obrony, lecz wyposażone w minimalną ilość niezbędnych do walki i obrony pomieszczeń bojowych oraz socjalnego i wojskowego wyposażenia. Wszystkie Forty otrzymały suche fosy, studnie wyposażone w elektryczne pompy głębinowe, agregaty prądotwórcze, wyposażone pomieszczenia kuchni, jadalni, izb żołnierskich oraz ubikacje. We wszystkich pomieszczeniach Fortów zainstalowano elektryczne oświetlenie zasilane z agregatów fortecznych.

W przeddzień wybuchu II wojny Światowej na koronie Fortu I wzniesiono dwa schrony na jeden CKM; podobne schrony miały otrzymać pozostałe Forty, ale nie udało się tego zrealizować… W czasie okupacji, Forty wykorzystywano jako magazyny. Po wojnie, funkcjonowały w nich magazynu GS’u, rzeźnia, betoniarnia.

Ponieważ obiekty przedmościa są świadectwem nowoczesnej, europejskiej myśli technicznej tamtych czasów współtworzonej również przez carskich oficerów pochodzenia polskiego będących absolwentami ówczesnych rosyjskich uczelni technicznych i wojskowych oraz efektem pracy wielu cywilnych pracowników fizycznych pochodzenia polskiego należy im się należyta ochrona, by w jak najlepszym stanie zachowały się dla tych, którzy przyjdą po Nas.

W Powiecie Makowskim, który w ciągu ostatnich 100 lat był niszczony i dewastowany przez wydarzenia I i II wojny światowej są jedynymi obiektami o takim charakterze. Stan zachowania Fortu I, zebrana wiedza o jego pierwotnym wyglądzie oraz zgromadzone oryginalne i odtworzone według wzorów z epoki elementy wyposażenia gwarantują, że po pełnej rewitalizacji będzie jednym z ciekawszych zabytków rosyjskiej fortyfikacji w Województwie Mazowieckim.

Stan Fortu I

Pierwotne granice Fortu I są czytelne w terenie. Od strony południowo – wschodniej, podczas budowy boiska, została zasypana część fosy lewego barku. W czasie tych prac zniszczono także wał czołowy. Nie istnieje również wał szyjowy Fortu, osłaniający od wschodu plac przed koszarami.

W kilku miejscach “dzikie” zejścia do fosy spowodowały znaczne obsuniecie gruntu i zniekształcenie pierwotnego kształtu ziemnych dzieł fortecznych. Podczas funkcjonowania warsztatów na tym terenie, wywożenie do fos śmieci przemysłowych /gruz, wióry stalowe/ i ‘ziemi’ z uzyskanej wykopów podczas prowadzenia różnych prac niwelacyjnych na terenie zabytku spowodowało podniesienie pierwotnego poziomu gruntu na dnie fos o około 25 – 30 cm. Praktycznie wszystkie wały zewnętrzne mają uszkodzenia oraz zniszczenia powierzchni. Przyczynami są bezmyślnie i niestarannie prowadzone wszelkie prace ziemne przy budowie płotów, parkingów, ‘prostowania drogi’, niwelowania terenu sąsiadującego z Fortem itp.

Podczas przystosowywania obiektów kubaturowych Fortu I do funkcji warsztatów, w latach 1968 -1974 wzniesiono w trybie samowoli budowlanych wiele dobudówek, garaży, śmietników wiat itp., czyli obiektów, na które nie ma dokumentacji budowlanej oraz na lokalizację których Wojewódzki Konserwator Zabytków nie wydał zgody.
Przy wjeździe na dziedziniec, wykorzystując istniejące dwie ściany oporowe, po zerwaniu oryginalnego bruku i zebraniu warstwy ziemi pobudowano halę z kanałem do obsługi samochodów. Na terenie Fortu urządzono w kilku miejscach ‘zrzutowiska’ śmieci; zalegały one w tych miejscach, na pryzmach, przez ostatnich kilkadziesiąt lat. Zasypano śmieciami i gruzem dwa forteczne szamba i forteczną studnię. Zniszczono bruk w poternie wiodącej z dziedzińca do kaponiery przeciwskarpowej oraz przebudowano brukowaną posadzkę przelotni wyjścia z koszar na dziedziniec. Obecnie nie istnieje też bruk w przelotniach Fortu. Zdemontowano prawie wszystkie drzwi pancerne. Do dnia dzisiejszego zachowały się tylko jedne, zdekompletowane. Brak dwuskrzydłowej bramy wiodącej na dziedziniec. Brak trzech latarni fortecznych; dwie z nich były posadowione przed koszarami, w pobliżu wejścia głównego, trzecia na dziedzińcu w pobliżu studni. Z murów oporowych przy zejściu z dziedzińca do schronu pogotowia zdjęto kute barierki. Brak kraty otworu wentylacyjnego w schronie pogotowia. Brak dwóch kompletów klap fortecznych szamb. Brak stalowych ościeży okien w budynku koszar – stalowe futryny tych okien zachowane są w stanie szczątkowym. Do dnia dzisiejszego zniszczeniu uległo kilka kominów wentylacyjno-dymowych. Brak elementów fortecznej windy w schronie pogotowia. W pomieszczeniu fortecznej kuchni zniszczono ‘filar’ między oknami. Brak jakiegokolwiek elementu z pierwotnego wyposażenia fortecznego agregatu prądotwórczego, nie istnieje instalacja elektryczna. Brak wyposażenia socjalnego i pierwotnego uzbrojenia Fortu, które Niemcy w 1915 roku zdemontowali i wywieźli na zachód.

Fort I w Różanie Fort I w Różanie Fort I w Różanie Fort I w Różanie Fort I w Różanie Fort I w Różanie
Spis Prac wykonanych do 2008 roku

Lista zniszczeń i braków tego obiektu jest obszerna, ale Fort I w porównaniu z przekształceniami jakimi uległy w tym samym czasie Forty II oraz III wymaga zdecydowanie mniej starań i środków, by go przywrócić do stanu maksymalnie zbliżonego do tego z początku XX wieku.

Od maja 2001 roku Fort I jest dzierżawiony z przeznaczeniem na Muzeum Ziemi Makowskiej i Garnizonu Różan i w tym czasie zostały wykonane prace według założonej wcześniej strategii restauracji i renowacji zabytku (porządkowe, rozbiórkowe i konserwatorskie).

  • Odtworzony został bruk w poternie.
  • Naprawiono wiele ubytków stoków i wałów fortecznych.
  • Rozebrano większość nieoryginalnych budynków powstałych na terenie zabytku po 1945 roku.
  • Wyczyszczono ze śmieci i gruzu jedno forteczne szambo oraz forteczną studnię.
  • Kilkakrotnie zmyto, metodą “na mokro”, sadzę ze ścian w poternie. Osadziła się tam podczas palenia przez wandali opon w pomieszczeniach tej części Fortu.
  • Uzupełniono betonem, do stanu pierwotnego, odkucia w posadzkach.
  • Skuto betonowe fundamenty obrabiarek, które były zamontowane w kilku koszarowych izbach.
  • W kaponierze przeciwskarpowej zamontowano prowizoryczne drzwi stalowe.
  • Zabezpieczono stalową płytą i betonem kanał windy amunicyjnej.
  • Częściowo odtworzono zachodni, zewnętrzny wał czołowy Fortu.
  • Zebrano i zwieziono na dziedziniec wiele śmieci przemysłowych i gruzu, które były składowane w przypadkowych miejscach na terenie Fortu I
  • Z terenu Fortu I wywieziono wiosną 2006 roku około 200 ton gruzu i śmieci (pozostawionych na tym terenie przez poprzednich użytkowników) zbieranych sukcesywnie na palcu przed koszarami od 2001 roku.
Fort I w Różanie Fort I w Różanie Fort I w Różanie Fort I w Różanie Fort I w Różanie Fort I w Różanie Fort I w Różanie Fort I w Różanie Fort I w Różanie Fort I w Różanie Fort I w Różanie Fort I w Różanie Fort I w Różanie Fort I w Różanie Fort I w Różanie

Równolegle z trwającymi pracami prowadzone były, praktycznie w całej Europie, poszukiwania zachowanych i możliwych do pozyskania elementów fortyfikacji rosyjskiej z początku XX wieku. Udało się zebrać:

  • wszystkie elementy pomieszczenia agregatu prądotwórczego pozwalające na jego wierną odbudowę i wyposażenie pomieszczenia agregatu w przedmioty z epoki typu: agregat z silnikiem wolnobieżnym, płytki szamotowe (z początku XX wieku) na podłogę tego pomieszczenia, skrzynki przyłączy, izolatory i natynkowe puszki żeliwne rozdzielaczy i przełączników, przewody w ołowianej i gumowo-bawełnianej izolacji itp.;
  • zgromadzone są wszystkie elementy oryginalnej instalacji elektrycznej, pozwalające zrekonstruować takową instalację w kaponierze przeciwskarpowej, poternie osiowej oraz schronie pogotowia;
  • skompletowane są elementy barierek ze ścian oporowych na dziedzińcu Fortu;
  • zebrano również oryginalne, stalowe, kute elementy ławek przykręcanych do ściany w korytarzu w schronie pogotowia;
  • na zamontowanie czeka komplet drzwi pancernych;
  • kupiono około 1000 sztuk rozbiórkowej cegły “licówki” z początku XX wieku; z jej wykorzystaniem możliwa jest pełna i wierna rekonstrukcja uszkodzonych i nie istniejących kominów fortecznych;
  • z oryginalnych fortecznych latarni udało się znaleźć i odkupić jedną sztukę, ale jest ustalona lokalizacja pozostałych dwóch zdemontowanych z Fortu w latach pięćdziesiątych XX wieku, więc można je również odkupić w celu zamontowania w miejscu pierwotnego posadowienia;
  • zakupione zostało kilkanaście metrów oryginalnej kraty fortecznej, jaka była rozstawiona wokół Fortu w 1915 roku;
  • na wyeksponowanie czeka kilka stalowych kołków zasieków montowanych na dnie fosy w czasie I wojny światowej;
  • unikatem na światową skalę jest podstawa i laweta fortecznej armaty kaponierowej Nordenfelda 57/26 nr fabryczny 17, wyprodukowana w 1904 roku (z tego co wiadomo, jest jedyną zachowaną w zbiorach muzealnych lawetą z 460 sztuk jakie zostały wyprodukowane) ;
  • zebrane jest prawie całe wyposażenie jednego z polskich schronów jakie były pobudowane na koronie Fortu I, oraz bardzo wiele elementów płotu kolczastego (wysokiego i niskiego) jaki przed tymi schronami w 1939 roku był zamontowany.